nlen

Tijdens de jaarlijkse workshop in Le Montavoies verblijven studenten een week op het terrein in het Franse Jura-gebergte. Ze observeren, wandelen, tekenen en werken met wat de plek aanreikt. Niet vanuit een vooraf bepaald eindbeeld, maar vanuit aandacht, fysieke aanwezigheid en betrokkenheid. Hun ingrepen en gesprekken worden deel van een langer proces waarin landschap voortdurend verandert en iedere deelnemer slechts tijdelijk aanwezig is. 

De tentoonstelling Le Montavoies bracht vijf jaar workshops samen in foto’s, studentenwerk, opnames en essays van Wim Cuyvers. Docent Jo Boonen opende de expo met onderstaande tekst.

foto's: SDB

Deel één: de onzegbare wereld

Pools-Amerikaans filosoof Alfred Korzybski introduceerde me een paar weken geleden tot het idee van ‘the unspeakable world’.

Vrij vertaald is dat ‘de onspreekbare wereld’. Ongeveer zoiets als de realiteit die in al haar rijkheid en complexiteit nooit volledig te ervaren valt met onze beperkte menselijke zintuigen. Die al zeker niet te vatten valt in menselijke conventies of representaties zoals taal of tekening.

Deze expo is – onder meer – een poging geweest om een landschappelijke ervaring deelbaar te maken. Iets wat volgens Korzybski – en daar volg ik hem in – nooit volledig mogelijk is.

Elke representatie een reductie van de realiteit. Daar botsen we allemaal op.

Maar het is bijzonder menselijk om ondanks die onmogelijkheid bepaalde ervaringen te willen delen. Vanuit liefde of fierheid, of vanuit de hoop dat anderen jou beter leren begrijpen. Dat ze misschien wel schoonheid leren zien waar ze het voorheen nog niet zagen.

Die worstelingen tussen taal en ervaring of tussen woorden en schoonheid is het domein van de poëzie. Ik ben een romanticus en geloof dat de beste landschapsarchitectuur poëtisch moet zijn.

Je hebt landschap – net als woorden – nooit volledig onder controle. Een gezond landschap laat ruimte vrij voor interpretatie. Het landschap is altijd een dans – geen statement.

En dus deel ik geen waarheden, maar interpretaties, stuk voor stuk gedoemd tot gebrekkigheid, en ik doe mijn best om zo sierlijk mogelijk te falen. Vijf van die mooie mislukkingen vind je terug op de postkaartjes die kan kopen voor evenveel euro’s ten voordele van de werking van Le Montavoies.

We zijn daarnaast ook erg benieuwd naar jullie woorden en interpretaties, en zouden het fantastisch vinden mocht het passantenboek aan de uitgang vol komen te staan met jullie verhalen. Voel jullie dus vrij om een beetje van jezelf achter te laten.

foto: Jo Boonen

Deel twee: de berg ben ik

Op een kerstverlichte avond aan een tafel vol geroezemoes stelde iemand – ik denk Zeno - met zachtmoedige zekerheid:

Maar de berg maakt mij toch meer dan ik de berg?

En ik dacht: misschien.

Want, natuurlijk zijn bergen machtig en resistenter tegen de tijd

dan wij - van menselijk vlees en levens vol met twijfels.

En, natuurlijk zal de berg nog eeuwen eroderen nadat wij

terug deel geworden zijn van een onmetelijk geheel.

De berg zal stormen doorstaan die nooit in Beaufort becijferd worden

De berg zal zonnegolven zien die nooit door mensenogen worden vertaald.

Wie zijn wij in verhouding tot de eeuwigheid?

En toch, dacht ik:

maar misschien:

Bestaat de berg alleen maar wanneer wij haar kunnen zien - en de wolken aan haar heupen

wanneer wij haar voelen in de rolkeien tegenwijzerzin gerold in onze hand

en de wind over onze stenen huid

misschien leeft de berg alleen wanneer wij haar zweet ruiken in ochtendmos

en de warme hars als medicijn voor het hart

wanneer wij haar proeven in daslook gekookt en bramenschrammen

en het zand tussen onze tanden dat knettert:

hier ben ik.

Aangenaam.

Montavoies.

En hier ben ik, kind van de bossen. Ik herleef er delen van mijn jeugd. Meer gedeconnecteerd en toch meer aanwezig. De berg is een spiegel van mezelf – en spiegels zijn zinloos zonder reflectie.

Toch?

Misschien.

De berg lijkt onverplaatsbaar - en toch

draag ik een keitje van haar zijn mee in mijn broekzak,

en ik vraag me af: stopt haar landschap aan mijn netvlies, of loopt het door tot in mijn bestaan?

En ik twijfel, allang,

en blijf hangen bij

Misschien.

En voor ik het doorheb ben ik deelnemer

in een pseudofilosofisch raadspelletje van wie is wie

is de berg ik of ik de berg

of spelen we om de beurt verstoppertje achter elkaar

In de bomen Montavoies herken ik die van Noord Limburg (de schoonste provincie ter wereld),

Ik voel bij hen de aanwezigheid van thuis

Hun bast prikkelt dezelfde zintuigen

ze voelen als vriendschap voor mijn vingertoppen

Als ik aan jullie vragen zou - en dat doe ik -

welk het landschap is van jouw jeugd

Waar denk je dan aan?

Welk landschap lijkt het meest op jou?

Waar ben je geworden wie je bent?

Was dat binnen of buiten?

Is het gemaakt van zee of van zand?

Montavoies is een spel zonder richting, geloof ik, waar achteruit evenwaardig is aan vooruit.

De wind ruist er even schoon de bomen, naar welke pool ze ook waait.

Als passant doet het pad ertoe, niet de richting.

Het doel van elk spel is te spelen.

Dus doe even mee.

(ogen toe)

Drie. Twee. Één!

Wie niet weg is - is gezien!

(allemaal gevonden, ik ben gewonnen)

foto: Jo Boonen

Deel drie: een twijfel over lijnen

Montavoies leert ons dus veel, ondermeer:

dat het landschap een spel is – een drama, een dans.

Het leert ons het belang van doelloosheid – de beste symfonie is niet degene die het eerste eindigt, maar degene het meest resoneert.

En spel gedijt in vrijheid – en daar begint bij mij soms iets wringen bij het idee van lijnen.

Wij die onszelf architecten noemen leren denken in lijnentaal. En lijnen in een spel zijn dan soms wel nodig, maar hun betekenissen moeten duidelijk zijn. Ze moeten eerlijk verdeeld worden. Hun geweld moet gerechtvaardigd blijven.

Lijnen zijn moeilijk, zeker voor kinderen. Veel van de leukste spellen zijn grenzeloos.

Lijnen leggen dingen vast, en liggen niet zomaar onoverbrugbaar in het landschap. Ze worden er meestal op geprojecteerd. Zeker door ons, ontwerpers, architecten.

Maar lijnen in het landschap zijn zelden zo recht als in autocad.

Lijnen in het landschap liggen zelden zo doods als op een plan.

Korzybski – diezelfde filosoof van in het begin – schreef: ‘de kaart is niet het territorium’.

En het is daar dat mijn lijnentwijfel ontstaat. Want als we landschap willen spreken, lijken lijnen een bijzonder ongemakkelijke taal.

Daarom dansen we ook in keukens, op Montavoies.

Daarom kappen we bomen en zagen we takken, daarom bouwen we hutten en koken we linzen. Daarom slapen we in refuges of op hooibalen, daarom delen we verhalen rond een tafel. Daarom spelen we spannende finales weerwolven, daarom poetsen we onze tanden met blote voeten in de modder. Daarom graven we in de aarde, daarom luisteren we naar de vogels. Daarom zwemmen we in watervallen, daarom zingen we: boven op de berg.

Al die dingen zijn landschapsarchitectuur - als je het mij vraagt. Met al die dingen maken we het landschap. Maar dat lijkt een zeer abstract idee voor ontwerpers – want die willen vormgeven. En hoe zeg je dat soort dingen in lijnentaal?

Maar ik blijf - lijnrecht - volharden. Want ‘architectuur’ gaat volgens mij veel meer over het leren zien van het landschap dan het erop ingrijpen.

Ik kan eindeloos twijfelen over de mogelijkheid van zoiets abstract als landschapsarchitectuur.

Net daarom vind ik het zo’n schoon idee.

Montavoies, als je het mij vraagt, leert ons spelen.

Het spel van landschapsarchitectuur.

Een gesprek dus, geen manipulatie.

Een dans, geen statement

Een continu wederzijds creëren.

Jij en de berg – twee kanten van een wipwap.

(wipwap betekent kwik-kwak of balsjiere of wupplanke of kweenkwoank, blijkbaar.)

Deel drie: het begin van het einde

Op een avond

in het kerstverlicht geroezemoes op een berg in de Jura

stelde iemand, ik denk Zeno,

met zachtmoedige zekerheid:

De berg maakt mij toch meer dan ik de berg?

En ik dacht: één nul voor de berg, dan.

De volgende ronde is aan u.

Merci allemaal,

Om erbij te zijn.

Welkom op Le Montavoies.

WIE NIET WEG IS IS GEZIEN!
 
tekst: Jo Boonen
Voorgelezen tijdens de opening van Le Montavoies, Landschaps-architectuur onder hoogspanning in de Zwarte Zaal op 09.11.26