እሺ እሺ Eshi Eshi, Over de aanschouwer

Omwille van gedeelde gevoeligheden rond taal en vertaling brachten we Kedist Coppejans in contact met kunstenaar Lisa Spilliaert. Lisa behaalde haar master in de foto­grafie aan KASK & Conservatorium in 2013. Ze ontmoetten elkaar en stelden elkaar vragen.

Aan de hand van tekst, fotografie en film onderzoekt እሺ እሺ Eshi Eshi de relatie van de kunstenaar met een verloren taal, niet louter als communicatiemiddel, maar als materiaal, structuur en onderwerp. Woorden verschijnen als fragmenten, sporen, bijschriften, onderbrekingen of afwezigheden; beelden worden vormen van lezen; terwijl film zich ontvouwt als een ruimte waar betekenis voortdurend wordt geconstrueerd en weer ongedaan gemaakt. Het werk beweegt zich tussen het visuele en het verbale en stelt de vraag hoe taal perceptie, geheugen, intimiteit en identiteit vormt.

LISA SPILLIAERT
Eén van mijn vroegste herinneringen is een zelfbedacht spel om te proberen stoppen met denken. Eerst was het spannend: ik zei luidop “Stop, stop, stop,...” in mijn hoofd, maar het bleek een onmogelijke opgave en daardoor beangstigend. Ik stond op een betonnen universiteitsterrein waar we vaak gingen spelen als kind. De grond werd bedekt door de gevallen bessen van een boom. Ik bevond me in een geluidloze, tornado-achtige staat van verbeelding.

Ondertussen doe ik dit spontaan doorheen mijn dagelijkse leven, op een nog steeds niet rustgevende manier. Ik besef dat ik al heel lang niet meer denk in woorden. Ik registreer wat ik zie en daarbij komen vage referenties van andere beelden op, of een waas, soms een soort amoebe. Doen andere mensen dit ook? Deze vormeloze oervormen komen misschien dicht in de buurt van talige beelden. In jouw werk herken ik dat en je maakt dat communiceerbaar.

KEDIST COPPEJANS
Er wordt vaak gekeken naar hoe een kunstenaar tot een werk komt, maar ik vind dit eigenlijk niet relevant. Wat belangrijker is: wordt iemand (op welke manier dan ook) geraakt door het werk (wat ik nu af- en door­gegeven heb)? Zet het mensen aan het denken? Is mijn werk relevant?

Ik heb mijn werk afgegeven. Ik wil dus niet dat het nu over mij gaat, maar over jou, over hoe jij jezelf vragen stelt, jezelf in twijfel trekt, onderzoekt, maar ook versterkt.

እሺ እሺ Eshi Eshi gaat over het belang van taal om een gevoel tot uiting te brengen. Ik vraag me af of mensen die niet in staat zijn om hun verdriet of vreugde, teleurstelling of hoop te uiten, als “volwaardig” worden beschouwd. En als je niet als “volwaardig” wordt beschouwd, kan je jezelf dan als volwaardig beschouwen?

Of mis je de taal om je die vraag te stellen. Het is net alsof taal onmisbaar is om iemand te zijn. Wat als de enige woorden die je echt kan roepen “Stop, stop, stop” zijn?

LS
Is mijn werk relevant? Tijdens mijn studie aan KASK & Conservatorium hoorde ik de docenten vaak zeggen: “We vinden uw werk goed, maar dat is omdat we u kennen.” Persoonlijke ingrediënten die op een universele manier communiceren, het kan een sterke bodem vormen voor een werk. Het blijft voor mij nog altijd een gok: wat zal de uitkomst zijn van mijn “persoonlijke” inzet?

Het niet als “volwaardig” beschouwd te worden door de maatschappij ken ik goed. Voor mij is dat ook gelinkt aan het gevoel dat ik nog altijd een immatuur persoon ben. Als tiener had ik een grote dorst naar zelf­kennis. Door als zeventienjarige zodanig bezig te zijn met het inslikken van de nieuwe taal in België vergat ik een volwassen persoon te worden. In Japan betrap ik mezelf erop dat ik me met tieners identificeer, mijn (taal­)­ontwikkeling lijkt daar telkens op pauze te staan. In beide talen en dus ook in beide maatschappijen, voel ik me onmachtig, minderjarig en opstandig.

Taal is redelijk cruciaal als je “iemand” wil zijn. Toen ik naar België kwam, was ik ervan overtuigd dat de Nederlandse taal een deel van mij moest worden, als een stuk dat nog aan mij ontbrak.

Tot dan werd ik in Japan beschouwd als een Belgisch meisje. In België ga ik eindelijk gewoon een Belgisch meisje zijn, dacht ik. Maar in Brugge hoorde ik er ook niet bij. Onverwacht werd mij een nieuw label aangemeten: het Japanse meisje, een identiteit die ik in Japan al lang had opgegeven. Talen waren onmogelijk vast te grijpen vanuit mijn staat van verwarring, teleurstelling: wie te zijn, wat te kiezen. Hoe banaal het nu ook allemaal klinkt: deze dingen waren levensbelangrijk voor me. Ik denk nu terug aan het kotsende gevoel, mijn lichaam die de talen weg wou duwen.

Het opgeven, accepteren en afstoten van identiteiten hangt sterk samen met het idee taal, maar het is allesbehalve een eenvoudig iets om u toe te verhouden. Deze asymmetrie komt voor mij aan bod in እሺ እሺ Eshi Eshi. In de film wordt een taal tastbaar gemaakt in al haar ingewikkelde vormen en tegelijkertijd staat ze zo mooi los van de rest in alle eenvoud.

Ik voel me comfortabel bij vertalingen. Het voelt als een vrije plaats. Ik lees graag twee boeken tegelijk in verschillende talen. Iets letterlijk vertalen in het dagelijkse leven heeft iets speels en ik haal er ook veel plezier uit. Soms stuur ik mezelf of mijn gesprekspartner in de war, maar uit de verwarring ontstaan er verrassingen. Films kijken of maken geeft mij een soortgelijke vrijheid.

Na de eerste minuut van de film እሺ እሺ Eshi Eshi heb ik gehuild. Het bestaat uit een stilstaand landschap met wat lijkt (door de haperingen in het geluid) op een langeafstandsgesprek waarin iemand haar eigen naam probeert uit te spreken onder instructie van iemand aan de andere kant van de telefoonlijn. Ik heb bijna twintig jaar geleden geleerd hoe ik mijn naam “correct” moet uitspreken. Ik ben verrast dat ik door dit korte fragment geraakt werd. Ik dacht dat ik daar ondertussen gevoelloos of “te sterk” voor was geworden.

LS
De film gaat nog tien minuten verder. Doorheen de afwisseling van stilstaand en bewegend beeld op twee vaste kaders luister ik naar de vertellingen. Deze afwisseling deed me fantaseren over het enkelvoud en het meervoud in onze grammatica, hoe zoiets abstracts iemand kan vormen. Ik vind het na bijna twintig jaar nog steeds een moeilijk iets, zeker wanneer ik iets schrijf. Vaak vind ik het een overbodige regel, maar het vormt me ook door er telkens dubbel over na te denken: tel ik het/me erbij of niet?

De vertellingen van እሺ እሺ Eshi Eshi lijken soms op elkaars vertalingen, of soms net niet vertaald noch ondertiteld. Dit gebeurt allemaal in de intuïtieve, precieze montage. Tijdens het kijken werd ik op een verwelkomende manier afgestoten. En ik voelde me thuis. Het was niet tegenstrijdig om me welkom te voelen terwijl er toch een afstand was. Misschien is het nood­zakelijk om op voorhand de afstoting te omarmen als je wilt verbinden.